U bent hier

Uit het veld geklapt-2020#2: Boerenzwaluwen, genieten van vogels dicht bij huis

een blog over vogelonderzoek in de West-Betuwe
door Jouke Altenburg en Theo Boudewijn 

Geheel in de geest van deze moeilijke tijden kijken we uit naar de natuur dichtbij huis. Eén van de meest gewaardeerde vogels op de erven van boeren en buitenlui is de boerenzwaluw. De enige wilde zangvogel die binnenshuis zingt. Dichterbij kun je het niet krijgen. En als die zwaluwen ook nog eens individueel herkenbaar zijn, wordt hun terugkeer helemaal speciaal.

Vinger aan de pols
Sinds 2009 bezoeken we systematisch in het broedseizoen een aantal erven van boeren en buitenlui in de omgeving van Culemborg. We zoeken de nesten, de legselgrootte wordt bepaald en het aantal jongen geteld. Jongen & oudervogels worden ook geringd. Dit alles in het kader van langlopend onderzoek om de spreekwoordelijke vinger aan de pols van de populatie te houden. Sinds 2018 krijgen de oudervogels op een aantal erven niet alleen een metalen ringetje met een letter/cijfercode, maar ook een klein kunststof ringetje met een unieke kleurencombinatie voor onze regio. Met een verrekijker of camera kunnen we zo van enige afstand tijdens het broedseizoen bepalen welke man en vrouw een stel vormen en hoeveel jongen ze grootbrengen. Van jaar op jaar kun je ook volgen wie de jaarlijkse trektocht van en naar de overwinteringsgebieden in midden-Afrika hebben overleefd. Boerenzwaluwen komen – bij leven en welzijn – terug naar de stal of schuur, waar ze het jaar er voor hebben gebroed. De mannetjes arriveren doorgaans enkele dagen voor de vrouwtjes.

Leven op het scherp van de snee
Op zondagmiddag 22 maart kijk ik (JA) uit het woonkamerraam naar een grijze lucht. Een eenzame boerenzwaluw man ploetert net boven de boomtoppen van de achterburen richting noord. Gezien de weersomstandigheden (koud, harde wind) kost hem dit veel energie en zullen er weinig grote vliegende insecten, zijn voedsel, te vangen zijn. Precies een week later vliegen in de avondschemering drie boerenzwaluwen in de Everdingerwaard. Het vriest ’s nachts nog; het is kouder dan in december. Vroeg in het seizoen arriveren heeft zo zijn risico’s voor een zwaluw. Ze hebben geen grote vetvoorraad waar ze op kunnen teren. Ze leven op het scherp van de snee. Een verkeerde keuze is al snel fataal. De erfbewoners kijken al net zo uit naar ‘hun’ zwaluwen als wijzelf. In de laatste week van maart en eerste week van april zit iedereen op het vinkentouw.

Dynastiehouder komt thuis
Op zaterdagavond 4 april volgt de eerste erfwaarneming: Trees en Lambère van Dam melden dat de eerste twee zwaluwen ‘weer thuis zijn’. ’s Avonds volgt nog een berichtje. Er zit een boertje op nest 16-03! Boerenzwaluwen zijn niet alleen plaatstrouw, maar vaak ook nesttrouw. Dus meteen in de administratie gedoken om te zien welk mannetje in 2019 dat nest heeft gebruikt. Het was linkerpoot geel-blauw / rechterpoot metalen ring BE30358. Deze vogel is in 2017 als volwassen broedvogel geringd. Zowel in 2019 als 2018 heeft deze stamvader met zijn vrouwtjes (het waren er in totaal 3) drie legsels groot gekregen. Dat lukt nog geen 2% van de ouderparen. Zou het hem echt zijn? Dan is hij ondertussen minstens 6 jaar oud. Het overgrote deel van de boerenzwaluwen haalt die leeftijd bij lange na niet. Op 6 april volgt een juichend tweede bericht: geel-blauw/BE30358 had rond het huis de verkeerde open deur gekozen en was de keuken in gevlogen. Het is de Fam. van Dam wel toevertrouwd om zo’n vogel voorzichtig naar buiten te helpen. Voor ze hem loslieten werden de pootjes natuurlijk even goed bekeken: BINGO! Deze dynastiehouder was met zekerheid weer thuis.

Aan de slag en in de slag
De flinke zuidenwind die vanaf 3 april ging waaien zorgde voor een synchronisatie van de aankomst. Op 4, 5 en 6 april volgden enthousiaste berichtjes van de andere erfbewoners. Op 8 april werd de eerste controleronde gemaakt langs een aantal erven met gekleurringde vogels; uiteraard met inachtneming van de richtlijnen rondom Corona. Acht van de tien gearriveerde gekleurringde vogels konden worden geïdentificeerd. Drie stelletjes waren al aan de slag met het opknappen van hun nest van vorig jaar. Eén van de drie paren was met zekerheid anders samengesteld dan vorig jaar. Mannetje Roze-Roze/metaal was het er duidelijk niet mee eens dat mannetje Geel-Rood/metaal met succes een claim had gelegd op zijn partner van vorig jaar. De heren vlogen elkaar herhaaldelijk in de veren. Met de poten in elkaar verstrengeld vielen ze zelfs vechtend op de grond. Ook qua zang gingen ze met elkaar in de slag: ze zongen vanaf hun nesten dat het een lieve lust was. Onderzoek heeft aangetoond dat vrouwtjes de conditie van mannetjes o.a. af kunnen leiden uit hun zang. De tijd zal leren voor welke man het vrouwtje Groen-Groen/metaal uiteindelijk kiest. Al lijkt het mannetje met de Culemborgse kleuren tot nu toe de beste papieren te hebben. Zulke observaties dicht bij huis leveren niet alleen nieuwe kennis op, het is ook en vooral GENIETEN.

 

Foto: man YB/m voert de jongen van zijn tweede legsel (13-7-2018, Culemborg).
(c) Jouke Altenburg

Disclaimer ‘Uit het veld geklapt’ geeft een impressie van lopend vogelonderzoek. Gepresenteerde resultaten zijn voorlopig en niet gevalideerd.